Нядаўна давялося мне наведаць Валожынскі краязнаўчы музей.
Амаль тры гадзіны часу, праведзеныя там, праляцелі, як некалькі хвілін. Яно і не дзіўна: кожны экспанат музея (ці гэта нейкі стары фотаздымак, ці дакумент удзельніка Вялікай Айчыннай вайны, ці падшыўка раённай газеты з гадоў майго юнацтва) – цікавая гісторыя роднага краю. Даўно хвалявала мяне і яшчэ адно пытанне, якое я не магла не задаць супрацоўнікам музея.
Сёння на тэрыторыі раёна значацца два камяні – помнікі прыроды, якія знаходзяцца пад аховай дзяржавы. Адзін з іх – ля маёй роднай вёскі Аўгустова – Івашкаў камень. Так называлі яго нашы дзяды і прадзеды. Так ведалі яго і мы – дзеці пасляваеннага пакалення. Сцежкі дзіцячых падарожжаў часта прыводзілі нас да гэтага магутнага, трохі таемнага, замшэлага велікана. Гадоў дзесяць таму, у чарговы прыезд дадому, чамусьці вельмі захацелася яго наведаць.
З’ехаўшы з Пяслівіцкай гары і мінуўшы развілку дарог, з цяжкасцю знайшла ледзь прыкметную сцяжынку. Некалі адкрытая мясцовасць, толькі зрэдку парослая невялічкімі кустамі, сёння сапраўдны густы лес. Адразу нават падумалася, што звярнула я не туды. Але праз метраў пяцьсот дрэвы раптам расхінуліся, адкрываючы невялікі знаёмы ўзгорак. Вялізны шэры асілак сцішана ляжаў на сваім месцы. Шчымліва і горка кальнула сэрца. Па целе велікана, быццам раны, ва ўсе бакі распаўзліся расколіны, а побач валяліся добрыя кавалкі адбітага каменя. Калі і хто так знявечыў гэты цуд прыроды? Ці не запозна ўзяліся яго ахоўваць, як папярэджвала прымацаваная таблічка? Са здзіўленнем прачытала і новую назву – Васькаў камень! Спрадвечны Івашка раптам ператварыўся ў нейкага Ваську! Якія эксперты так папрацавалі над назвай? Ці гэта, можа, простая сугучнасць слоў – “Івашкаў” і “Васькаў” – адыграла сваю ролю? Вось і супрацоўнікі музея замест адказу на маё пытанне толькі развялі рукамі. У іх таксама помнік прыроды ля вёскі Аўгустова значыцца як “Васькаў камень”. Вялізны камень – валун хутчэй за ўсё ледніковага паходжання. Па ўспамінах майго бацькі, які ўсё сваё жыццё пражыў у гэтай мясцовасці, стаяў велікан на ніве аўгустоўца Рыгора Шакуна.
Недзе ў другой палове 30-х гадоў XX стагоддзя (36-37-я гады) польскія ўлады хацелі купіць у яго камень і перавезці да палаца графа Тышкевіча. Праўда, належаў палац ужо войску польскаму. Атрымаўшы добрыя грошы, будынак і некаторыя землі граф прадаў дзяржаве, якой спатрэбілася размясціць у Валожыне вайсковы гарнізон. Давалі Рыгору за камень 70 злотых – вялікія грошы па тым часе. За іх можна было купіць карову. Меўшы ў карыстанні 20 гектараў зямлі, Рыгор лічыўся ў вёсцы заможным гаспадаром. Працавала сям’я многа, а вось у хаце не было нават падлогі. Напэўна, грошы тыя былі б зусім не лішнімі. Ды колькі ні ўгаворвалі Рыгора прадаць камень, ён адказаўся. Пашкадаваў такі цуд прыроды, хоць многія вяскоўцы тады, назіраючы за сітуацыяй, круцілі пальцам ля скроні.
З аповесці валожынца Васіля Гарбачэўскага “Маё мястэчка – Валожын” я даведалася, што вайскоўцы ўсё ж купілі камень, хоць і трохі меншы. Яго знайшлі таксама ля нашай вёскі ва ўрочышчы Пяслівіца. Паставіўшы ля палаца, на ім прымацавалі барэльеф Ю. Пілсудскага. Лёс таго валуна незайдросны. У 1939 годзе яго проста знішчылі, а Івашкаў камень так і застаўся на сваім адвечным месцы.
У 60-я гады мінулага стагоддзя якраз на былой Рыгоравай ніве ля нашай вёскі праходзілі штогадовыя раённыя святы працы і песні. Мы, вясковыя дзеці, ужо напярэдадні доўгачаканага дня беглі напрасткі, праз невялікі лясок, да Івашкава каменя. Там ставілі палаткі для шматлікіх крамаў, упрыгожвалі іх маладымі бярозкамі і рознакаляровымі стужкамі, на ўзгорку, ля валуна, на нашых вачах вырастала сцэна.
Тыя святочныя, яркія дні на ўсё жыццё засталіся ў дзіцячай памяці. Музыка, песні, у крамах цукеркі і марожанае, побач нашы маладыя і шчаслівыя бацькі. Ужо трохі зарубцаваліся балючыя раны вайны, адбудаваны спаленыя хаты, наладжвалася праца ў нядаўна створаных калгасах. Гэтыя яркія, звонкія святы напаўнялі сэрцы людзей гаючай сілай жыцця. І не было мусіць там чалавека, які б не падышоў да магутнага асілка – валуна. Ад цёплых летніх сонечных промняў, ад шматлікіх ласкавых дотыкаў рук камень, здаецца, ажываў і, канешне, быў адным з галоўных герояў таго свята.
Не кожны меў тады фотаапарат. Магчымасць зрабіць свой здымак на фоне гэтага прыгажуна таксама была не ў кожнага. І ўсё ж людзі фатаграфаваліся. Пасля таго, як пабачыла свет мая аповесць “Івашкаў камень”, вельмі цікавая жанчына, былая настаўніца з вёскі Літва Яўгенія Фамінічна Чаплінская паказала адну старую фатаграфію, датаваную, калі не памыляюся, 1968 годам. Здымак зроблены якраз у час свята. На камені ўтульна размясціліся пяць чалавек. Маладыя жанчыны і мужчыны прыгожа, па-святочнаму апранутыя. Некаторыя ў беларускіх вышываных строях. Па словах Яўгеніі Фамінічны, на здымку настаўнікі Валожынскай сярэдняй школы № 2. Адна з іх – яе родная сястра са сваім мужам. Далейшы лёс фатаграфіі мне невядомы. Няма ўжо ў жывых гэтай светлай, разумнай і таленавітай жанчыны. У яе хаце жывуць іншыя людзі.
Пішу свой матэрыял у рубрыку “Гісторыя з фатаграфіяй” без фатаграфіі таго часу. Пішу з вялікай надзеяй, што валожынцы адгукнуцца і хтосьці прынясе ў рэдакцыю газеты ці ў музей стары здымак сваіх родных побач з Івашкавым каменем. Няхай з’явіцца новы (магчыма і не адзін) цікавы экспанат у мясцовым музеі. Хочацца верыць, што не зарасце сцежка да гэтага помніка і яшчэ не адзін чалавек падзівіцца магутнай сіле прыроды, якая змагла нарадзіць такога велікана.
Лідзія ГАРДЫНЕЦ
