Валожынская зямля - гэта не толькі амаль дзевяць дзясяткаў аграсядзіб рознага профілю - ад тых, што распавядаюць пра спрадвечна беларускія рамёствы і прапагандуюць рамантыку воднага турызму да сучасных аўтакемпінгаў, але і зялёная жамчужына - Налібоцкая пушча, якую можна вывучаць, падарожнічаючы па розных маршрутах. Здавалася б, усё гэта павінна прыцягваць у маляўнічы край шматлікіх турыстаў. Аднак Валожыншчына можа прапанаваць гасцям і сваю унікальную архітэктуру, помнікі якой выдатна захавалі сваю спрадвечнасць да нашых дзён. Паводле інфармацыі МЛЫН.BY.
«Маці ўсіх iешыў» і старыя яўрэйскія могілкі
Па некаторых дадзеных, у канцы XIX стагоддзя ў Валожыне пражывала больш за 4,5 тысяч чалавек, з іх 2,5 тысячы - яўрэі. Дамы іх размяшчаліся ў асноўным у цэнтральнай частцы горада, а займалася яўрэйскае насельніцтва пераважна рамёствамі, аказваючы паслугі жыхарам усёй акругі.
Цэнтральная плошча Валожына
Але не гэтым быў адметны яўрэйскі Валожын - ведалі пра яго ва ўсім юдзейскім свеце перш за ўсё па той прычыне, што тут размяшчалася iешыва, заснаваная ў 1803 годзе, у якой вучыліся будучыя рабіны. Яны і прынеслі Валожыну сусветную славу.
Рабін Мардэхай выдатна ведае гісторыю Валожына і распавядае пра тое, як няпроста даводзілася вучням iешывы па шэсць і больш гадзін у дзень спасцігаюць боскую мудрасць
- Мне нават некалькі крыўдна, што ў Беларусі не развіты яўрэйскі турызм, - кажа галоўны рабін Іудзейскага рэлігійнага аб'яднання ў Рэспубліцы Беларусь, член пастаяннага камітэта канферэнцыі і рабінаў Еўропы Мардэхай Райхiнштэйн. - Валожынскую iешыву па праву называюць «маці ўсіх iешыў». А ўсё чаму? У кожным горадзе служылі вялікія рабіны, якія займаліся арганізацыяй вывучэння Торы. Такі мудрэц збіраў вакол сябе вучняў. Але ім трэба было дзесці жыць і чымсцi харчавацца. Як правіла, іх кармілі яўрэйскія сем'і, а месцам начлегу станавілася сінагога. Такая сістэма не магла забяспечыць належнае жыццё значнай колькасці вучняў, а таксама сабраць вялікую колькасць выкладчыкаў. Дык вось менавіта ў Валожынскай iешыве, заснавальнікам якой стаў рабін Хаім, гэта сістэма была заменена на больш прагрэсіўную: вучням iешывы сталі плаціць стыпендыю, што адразу ж павысіла іх статус. І збіралі грошы для іх з усёй яўрэйскай супольнасці, а таму Валожын стаў стварэннем усіх яўрэяў, якія выконвалі свой святы абавязак. Другое, што зрабіў раў Хаім, - прыцягнуў сюды самых моцных выкладчыкаў.
Зачынілася iешыва ў канцы 19-га стагоддзя. Адной з прычын стала ўвядзенне свецкіх прадметаў у вучэбную праграму, што парушала працэс вывучэння Торы і супярэчыла прынцыпам працы ўстановы
Праз некалькі гадоў iешыва зноў аднавіла сваю працу, але да былой велічы ўжо не змагла вярнуцца.
Мемарыял на магіле заснавальніка iешывы.
«Апошнія 36 вучняў разам з выкладчыкамі былі расстраляны фашыстамі».
У выніку валожынская iешыва, якая пачынала з некалькіх дзесяткаў вучняў, адначасова рыхтавала тры-чатыры сотні, адпраўляючы служыць сваіх выпускнікоў у самыя розныя гарады свету.
- Раў Хаім быў вучнем вялікага мудраца і праведніка Гаона з Вільні, яго бацька быў кіраўніком валожынскай яўрэйскай абшчыны, а Хаім прызначаны Валожынскім рабінам, - працягвае Мардэхай Райхiнштэйн. - У iешыве было наладжана кругласутачнае вывучэнне чароўнай мудрасці, а Тору чыталі нават ноччу. Раў Іцхак Кук - рабін зямлі Ізраіля з'яўляўся выпускніком з Валожына. Раў Мойша Салавейчык, які служыў у Магілёве, пераехаў у Амерыку, дзе стаў заснавальнікам адной з вядучых амерыканскіх iешыў. Гэта аповед можна працягваць яшчэ доўга і выснова будзе адна, што ў невялікім беларускім мястэчку было падрыхтавана некалькі тысяч наймудрых людзей, якія ўнеслі свой уклад у развіццё сусветнай супольнасці на самых розных узроўнях. Ці гэта не нагода для паломніцтва ў Валожын, як гэта адбываецца, скажам, у знакавых месцах Рыма ці іншых турыстычных сталіц?..
Старыя яўрэйскія могілкі ў Валожыне. Тут пахаваны заснавальнік iешывы Раў Хаім
Неакласічны цэнтр
- «Кніга жыцця» ўвайшла ў еўрапейскую інтэлектуальную традыцыю, была перакладзеная на шэраг моў і зрабіла каласальны ўплыў на еўрапейскую думка мінулага стагоддзя, - адзначае загадчык кафедры мастацтваў і асяроддзевага дызайну БДУ Ігар Духан. - Працуючы над рознымі тэмамі ў Мінскай вобласці, у прыватнасці, успамінаючы ревіталізацыю Нясвіжа, паўстала тэма «мастацкай восі Міншчыны». У сувязі з гэтым і з'явілася вялікая цікавасць да Валожына. Сюды мы выехалі са студэнтамі, вырабілі абмеры. І стала зразумела, што гэта не толькі iешыва, якая можа стаць цэнтрам, але і шэраг цікавых турыстычных аб'ектаў.
Касцёл Святога Язэпа тварэнне архітэктара Касакоўскага
У стварэнне архітэктурнай прывабнасці Валожына вялікі ўклад уносіць уладальнік тутэйшых зямель Юзэф Тышкевіч, запрашаўшы сюды самых вядомых еўрапейскіх архітэктараў - Аўгуста Касакоўскага, нямала будаваўшага на тэрыторыі Беларусі.
Будынак палаца Тышкевіча ў абрамленні палацава-паркавага ансамбля, пабудаваны ў 1803 годзе, - сапраўдная жамчужына неакласіцызму
Скульптура аднаго з коняў Юзэфа Тышкевіча. Арыгінал захаваўся да нашых дзён. Па чутках, падчас вайны пацярпела хваставая частка яе і мясцовыя ўмельцы змаглі паправіць скульптуру
— Рэканструкцыя цэнтра Валожына выконвалася ў пачатку XIX стагоддзя, - адзначае прафесар Ігар Духан. - І гэта бліскучы прыклад неакласічнага цэласнага ансамбля, якіх няма нідзе ў Беларусі. Па сутнасці, Аўгуст Касакоўскi папрацаваў над рэгенерацыяй усяго Валожына, узвёўшы такія архітэктурныя жамчужыны неакласіцызму, як палацы Тышкевічаў, выдатна захаваўшыяся да нашых дзён, касцёл і іншыя аб'екты.
Шкляны купал аранжарэі з часам быў заменены на звычайны бляшаны дах. Магчыма, у будучыні атрымаецца адрадзіць праект архітэктара і аранжарэя напоўніцца экзотамі.
У аранжарэі на тэрыторыі палацава-паркавага ансамбля быў шкляны купал, а вырошчвалі ў ёй нават экзатычную садавіну.
Сама прырода дадае прывабнасці гэтаму рэгіёну, перш за ўсё з-за яго неверагодна выразнага ландшафту.
— У амерыканскай і еўрапейскай архітэктурах ёсць цэлы кірунак, якi працуе з ландшафтам, напрыклад, лэнд-арт, - кажа Ігар Духан. - І тут можна было б вельмі цікава абыграць гэту тэму, дадаўшы штучнага святла, якое назапашваецца ад сонца, стварыць разумныя мастацкія ландшафты. Гэтыя дэталі ўдала ўпішуцца ў агульную канцэпцыю, цэнтрам якой павінна стаць iешыва, як месца дыялогу культур.
У гэтым будынку размяшчаецца мясцовы гісторыка-краязнаўчы музей. Дом быў узведзены для мясцовага бургамістра Канстанціна Шведа ў пачатку XX стагоддзя
Пакуль у планах
— Адной з канцэпцый рэканструкцыі Валожына з'яўляецца ідэя стварэння iешывы цэнтральным аб'ектам, так як пераацаніць яе значнасць немагчыма, - кажа старшыня Валожынскага райвыканкама Яўген Круковiч. - Гэта трэба ўзяць за аснову будучага праекта, рэалізацыя якога павінна прыцягнуць у рэгіён значную колькасць турыстаў. І мы гатовы рухацца ў гэтым кірунку, захоўваючы ўсё каштоўнае і асцярожна выключаючы з агульнай забудовы лішняе. Напрыклад, пад знос пойдуць дамы барачнага тыпу, які размяшчаецца каля касцёла. Ужо пачата работа па рэканструкцыі паркавай зоны, з цэнтральнай плошчы выдалены старыя дрэвы. У планах - закладка новага парку. Ёсць ідэя стварэння 3D макета ўсіх помнікаў архітэктуры горада і раёна, з якімі могуць пазнаёміцца турысты. Работа будзе вялікая, бо асобныя будынкі, якія маюць гісторыка-культурную каштоўнасць, знаходзяцца не ў самым лепшым стане і наша задача - заняцца іх аднаўленнем у тым ліку.
Помнікі архітэктуры часам суседнічаюць з жылымі дамамі, якія патрабуюць рэканструкцыі. Яе праводзіць трэба вельмі акуратна, не парушыўшы каляровую і архітэктурную гармонію забудовы
Аўтар артыкула: Алена Харэвіч
Аўтар фота: Алена Табарко
